Bị bong gân phải làm sao? Nguyên nhân, Triệu chứng & Cách xử lý

Bị bong gân là một trong những chấn thương phần mềm phổ biến, thường xảy ra ở cổ chân, bàn chân, đầu gối hoặc cổ tay. Chấn thương này có thể gặp ở bất kỳ ai, từ người chơi thể thao đến người lao động hoặc sinh hoạt thường ngày. Vậy nguyên nhân bong gân là gì và cách xử lý khi bị bong gân như thế nào? Hãy cùng tìm hiểu cụ thể hơn trong bài viết sau đây!

1. Bong gân là tình trạng gì?

Bong gân là tình trạng dây chằng quanh khớp bị kéo giãn quá mức hoặc rách do khớp vận động sai tư thế, đột ngột hoặc chịu lực mạnh. Dây chằng vốn có vai trò liên kết các xương và giữ cho khớp ổn định, nên khi bị tổn thương sẽ gây đau, sưng, bầm tím và hạn chế vận động tại vùng khớp bị ảnh hưởng.

2. Các loại bong gân phổ biến

Bất kỳ khớp nào được nâng đỡ bởi dây chằng đều có nguy cơ bị bong gân. Tuy nhiên, tình trạng này thường gặp nhất ở các khớp như cổ chân, cổ tay, bàn chân, ngón tay, khuỷu tay và vùng lưng. Cụ thể:

– Bong gân cổ chân: Bong gân cổ chân là chấn thương xảy ra khi các dây chằng xung quanh khớp cổ chân bị kéo giãn quá mức hoặc rách, thường do bàn chân bị xoay, trượt hoặc lật bất ngờ. Điều này khiến cổ chân sưng, đau, bầm tím và khó chịu khi di chuyển. Bong gân cổ chân là loại bong gân phổ biến nhất trong các chấn thương vận động hàng ngày và thể thao.

– Bong gân khớp cổ tay: Bong gân cổ tay xảy ra khi dây chằng ở khớp cổ tay bị tổn thương do bị kéo căng hoặc xoắn quá mức, ví dụ như chống tay khi ngã hoặc chịu lực mạnh trong các hoạt động thể thao. Hậu quả là cổ tay đau, sưng và vận động hạn chế, đôi khi gây cảm giác khớp lỏng hoặc yếu.

– Bong gân ngón tay: Bị bong gân ngón tay là tình trạng dây chằng quanh khớp ngón tay bị kéo giãn hoặc rách do va chạm trực tiếp, ngã chống bàn tay hoặc vận động sai tư thế khi chơi thể thao. Tình trạng này gây đau, sưng, bầm tím và giảm khả năng cầm, nắm đồ vật.

– Bong gân, căng cơ ở vùng lưng: Ở vùng lưng, có thể xảy ra vừa bong gân (dây chằng bị kéo giãn) vừa căng cơ (cơ hoặc gân bị tổn thương) khi cột sống bị xoắn, uốn cong quá mức, nâng vật nặng sai tư thế trong thời gian dài hoặc té ngã. Tình trạng này thường gây đau lưng, có thể kèm co thắt cơ, sưng và hạn chế vận động.

– Bong gân ở khuỷu tay: Bong gân khuỷu tay xảy ra khi các dây chằng quanh khớp khuỷu bị kéo giãn quá mức hoặc rách, thường do cử động vượt tầm, chấn thương mạnh, hoặc do lạm dụng khuỷu tay trong các động tác lặp đi lặp lại như chơi golf. Người bệnh thường cảm thấy đau, sưng và hạn chế vận động khi gấp duỗi khuỷu tay.

– Bong gân bàn chân: Bị bong gân bàn chân là tổn thương dây chằng giữ các xương bàn chân với nhau, do bàn chân bị xoay, vặn hoặc chịu lực sai hướng khi đi lại hoặc chơi thể thao. Điều này dẫn tới đau, sưng và có thể bầm tím xung quanh vùng khớp bàn chân, khiến việc di chuyển và chịu lực của bàn chân bị hạn chế.

3. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây bong gân là gì?

Các nguyên nhân phổ biến gây bong gân thường do chấn thương khi chơi thể thao, tai nạn trong sinh hoạt như trượt ngã, nhảy từ trên cao xuống, bê vác vật nặng trong thời gian dài hoặc các động tác lặp đi lặp lại gây căng thẳng cho khớp. Bên cạnh đó, một số yếu tố làm tăng nguy cơ bị bong gân có thể kể đến như tham gia các môn thể thao cường độ cao (bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền, tennis, golf…), lao động nặng, thừa cân – béo phì và sử dụng giày dép không phù hợp khi vận động.

Cụ thể các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ như sau:

3.1 Các nguyên nhân phổ biến

• Chấn thương thể thao: Các va chạm, đổi hướng đột ngột hoặc tập luyện quá sức trong thể thao như bóng đá, bóng rổ, tennis khiến khớp bị xoắn hoặc chịu lực vượt mức bình thường.
• Ngã, trượt ngã trong sinh hoạt: Việc ngã chống tay, trượt trên bề mặt ẩm ướt hoặc nhảy từ cao xuống dễ làm khớp bị xoắn quá mức dẫn đến tổn thương dây chằng.
• Bê vác vật nặng: Khi nâng hoặc mang vật có trọng lượng lớn mà tư thế không đúng, các khớp và dây chằng phải chịu tải quá mức, dễ dẫn đến bong gân.
• Động tác lặp đi lặp lại: Các chuyển động lặp lại trong thời gian dài (ví dụ: nâng tay liên tục, gập duỗi khớp quá mức khi làm việc) gây mỏi và căng dây chằng dần dần.

3.2 Các yếu tố nguy cơ

• Tham gia thể thao cường độ cao: Người chơi bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền, tennis hay golf,… có nguy cơ bị bong gân cao do cử động nhanh, thay đổi hướng đột ngột và va chạm thường xuyên.
• Lao động nặng hoặc công việc đòi hỏi lặp lại động tác: Những nghề đòi hỏi khuân vác, nâng vật hoặc lặp đi lặp lại cùng một động tác khiến dây chằng dễ bị mệt mỏi và tổn thương.
• Thừa cân – béo phì: Trọng lượng cơ thể quá lớn đặt áp lực lớn lên các khớp, đặc biệt là khớp chân và lưng, làm gia tăng nguy cơ bong gân.
• Giày dép không phù hợp: Sử dụng giày dép không hỗ trợ tốt hoặc không phù hợp với hoạt động có thể làm mất thăng bằng, khiến bàn chân hoặc cổ chân dễ bị xoắn và bong gân.
• Rối loạn khả năng tập trung hoặc giữ thăng bằng: Những người gặp vấn đề về tập trung, phối hợp vận động hoặc thăng bằng cơ thể có nguy cơ chấn thương cao hơn do dễ bước hụt, trượt ngã hoặc xoay khớp sai tư thế.
• Môi trường xung quanh không an toàn: Bề mặt ẩm ướt, trơn trượt hoặc gồ ghề làm tăng nguy cơ trượt ngã khi đi lại, chạy nhảy, từ đó dễ dẫn đến bị bong gân.

4. Dấu hiệu nhận biết tình trạng bong gân

Các triệu chứng thường gặp nhất của bong gân là đau nhói, sưng, bầm tím tại vị trí bong gân; không thể vận động khớp bị tổn thương… Cụ thể hơn là:

• Đau nhói tại khớp bị tổn thương, cơn đau tăng rõ khi di chuyển hoặc dồn lực lên khớp.
• Vùng bong gân sưng lên, đôi khi kèm cảm giác ấm nóng.
• Xuất hiện vết bầm tím quanh khu vực khớp.
• Khó hoặc không thể gấp, duỗi hay chịu lực lên khớp như bình thường.
• Cảm giác khớp lỏng lẻo, yếu hơn, đặc biệt khi đi lại hoặc đổi hướng đột ngột.

Ngoài ra triệu chứng của bong gân cũng khác nhau tùy thuộc vào mức độ người bệnh gặp phải. Có 3 mức độ bong gân là:

• Bong gân độ I: Đau và sưng nhẹ tại khớp, khớp vẫn vững và người bệnh vẫn có thể cử động nhẹ nhàng.
• Bong gân độ II: Đau và sưng ở mức trung bình, xuất hiện bầm tím, cơn đau rõ hơn và có thể cảm thấy khớp kém vững khi vận động.
• Bong gân độ III: Đau và sưng nặng, bầm tím lan rộng, khớp mất vững rõ rệt do dây chằng bị rách hoặc đứt hoàn toàn.

5. Nên làm gì khi bị bong gân? Cách sơ cứu tại nhà

Trường hợp bong gân nhẹ, dây chằng chỉ bị giãn hoặc không đứt hoàn toàn, người bệnh có thể trị bong gân bằng cách áp dụng phương pháp RICE để sơ cứu ban đầu như:

• Rest (nghỉ ngơi): Giải đáp đầu tiên cho băn khoăn bị bong gân phải làm sao đó là bạn cần nghỉ ngơi hợp lý. Việc này sẽ giúp dây chằng có thời gian hồi phục và giảm kích thích phản ứng viêm. Theo đó, bạn nên hạn chế vận động và tránh dồn lực lên khớp bị tổn thương để ngăn ngừa tình trạng nặng hơn. 
• Ice (chườm đá): Chườm đá lạnh trong 48 giờ đầu cũng là mẹo trị bong gân tại nhà giúp co mạch máu, hạn chế tình trạng viêm và bầm tím. Bạn nên chườm lạnh lên vùng bong gân trong 15–20 phút mỗi lần, lặp lại nhiều lần trong ngày để giảm sưng và đau.

• Compression (băng ép): Bạn có thể dùng băng thun quấn vừa phải quanh khớp bị bong gân nhằm giảm sưng và hỗ trợ ổn định khớp. Bạn lưu ý tránh quấn quá chặt vì có thể cản trở lưu thông máu.
• Elevation (kê cao vị trí chấn thương): Kê cao vị trí bong gân cao hơn mức tim khi nằm hoặc ngồi để giảm sưng. Tư thế này giúp máu và dịch viêm thoát ra khỏi vùng tổn thương tốt hơn.

Lưu ý:

• Cách xử lý trên trên chỉ áp dụng với những trường hợp bị bong gân nhẹ. Với những trường hợp nặng cần đến ngay cơ sở y tế để được chữa trị kịp thời tránh những biến chứng có thể xảy ra.
• Không xoa bóp dầu nóng, rượu, hay chườm nóng trong 1-2 ngày đầu vì sẽ làm sưng thêm.
• Không nên băng chỗ bị bong gân quá chặt vì có thể gây đau nhức và bầm tím. 
• Sau khi hết đau, bạn nên vận động khớp nhẹ nhàng để máu lưu thông giúp tổn thương phục hồi tốt hơn.

Chườm nóng hay chườm lạnh: Đâu là giải pháp tốt nhất?

Chườm nóng và chườm lạnh đều là phương pháp nhiệt trị liệu có tác dụng rất tốt trong điều trị chấn thương và viêm khớp. Tuy nhiên khi nào thì nên chườm nóng hay lạnh? Cụ thể lúc sưng khớp hoặc đau căng cơ thì nên chữa trị thế nào?…

6. Khi nào cần đến bác sĩ khám?

Bạn nên đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu sau, để được đánh giá chính xác mức độ tổn thương và có cách trị bong gân phù hợp:

• Đau nhiều hoặc cơn đau ngày càng tăng.
• Sưng hoặc bầm tím nghiêm trọng, hoặc có xu hướng nặng hơn theo thời gian.
• Khớp cứng, khó cử động hoặc chịu lực lên khớp bị tổn thương.
• Đã áp dụng cách chữa bong gân tại nhà nhưng không thấy cải thiện.
• Xuất hiện cảm giác tê ở vùng bị chấn thương.
• Sốt cao, cảm giác nóng lạnh, ớn lạnh (có thể là dấu hiệu nhiễm trùng).

7. Cách chẩn đoán và điều trị bong gân

Khi thăm khám, bác sĩ sẽ kiểm tra trực tiếp khớp bị thương, hỏi về cơ chế chấn thương, mức độ đau, khả năng vận động và cảm giác tại vùng tổn thương để phân loại mức độ bong gân. Để đánh giá chính xác tình trạng bên trong khớp và loại trừ các chấn thương khác, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như chụp X-quang, siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI), giúp quan sát rõ dây chằng và các mô xung quanh.

Sau khi chẩn đoán, bác sĩ có thể đưa ra những hướng điều trị như:

• Thuốc giảm đau, kháng viêm: Cách trị bong gân bằng thuốc giảm đau, kháng viêm theo chỉ định giúp giảm đau và hạn chế phản ứng viêm tại vùng bong gân.
• Nẹp hoặc băng cố định: Hỗ trợ nâng đỡ và giữ khớp ở vị trí ổn định trong thời gian hồi phục.
• Sử dụng nạng: Giúp giảm chịu lực lên khớp bị thương, nhất là khi bong gân ở chân.
• Vật lý trị liệu: Thực hiện các bài tập kéo giãn, tăng cường sức mạnh kết hợp với các phương pháp như nhiệt trị liệu… giúp phục hồi chức năng vận động và cải thiện độ vững của khớp.
• Phẫu thuật (hiếm khi cần thiết): Phương pháp này chỉ áp dụng trong trường hợp dây chằng rách hoàn toàn hoặc khớp mất vững nghiêm trọng.

8. Hết bong gân, phục hồi vận động hiệu quả nhờ chữa đúng cách tại ACC

Trải qua 20 năm hoạt động trong lĩnh vực cơ xương khớp, Phòng khám ACC – thành viên Bệnh viện FV và Tập đoàn Y tế Thomson (Singapore) đã hỗ trợ nhiều người phục hồi tình trạng bong gân nhờ quy trình thăm khám kỹ lưỡng, cùng đội ngũ bác sĩ giỏi và dày dặn kinh nghiệm xây dựng phác đồ điều trị chuyên sâu, không dùng thuốc, không phẫu thuật.

Cụ thể, liệu trình điều trị bong gân khoa học tại ACC bao gồm:

• Sóng xung kích Shockwave: Liệu pháp này sử dụng sóng âm năng lượng cao tác động trực tiếp lên vùng mô bị tổn thương, giúp kích thích quá trình tự chữa lành và hỗ trợ tái tạo gân, dây chằng cùng các mô mềm xung quanh. Nhờ đó, cơn đau do bong gân có thể thuyên giảm nhanh và quá trình phục hồi diễn ra hiệu quả hơn.
• Trị liệu laser cường độ cao thế hệ IV: Phương pháp này hỗ trợ làm lành tổn thương mô và kích thích tái tạo tế bào. Với bước sóng lớn và cường độ mạnh, tia laser còn thúc đẩy sản sinh ATP, góp phần giảm viêm, giảm đau và tăng khả năng tự phục hồi của cơ thể.

• Kết hợp vật lý trị liệu chuyên biệt giúp phục hồi vận động: Liệu trình điều trị bong gân tại ACC còn kết hợp các bài tập và kỹ thuật vật lý trị liệu được thiết kế phù hợp với từng tình trạng. Nhờ đó, khớp dần lấy lại tầm vận động, dây chằng được tăng cường độ vững và nguy cơ tái phát sau bong gân cũng được hạn chế.

> Đặt hẹn thăm khám ngay để được bác sĩ ACC đánh giá tình trạng và tư vấn cách trị bong gân phù hợp, an toàn, không xâm lấn.

9. Làm thế nào để phòng tránh bong gân?

Sau khi đã biết bị bong gân làm sao hết, việc chủ động phòng ngừa chấn thương này ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể là rất cần thiết. Theo đó, bạn nên:

• Trang bị đầy đủ dụng cụ bảo hộ khi chơi thể thao hoặc làm việc nặng.
• Không cố gắng chịu đựng nếu xuất hiện cơn đau trong hoặc sau khi hoạt động thể chất.
• Dành thời gian nghỉ ngơi và phục hồi sau các hoạt động cường độ cao.
• Khởi động kỹ và giãn cơ trước khi tập luyện, chơi thể thao.
• Thư giãn, giãn cơ sau khi kết thúc vận động.
• Giữ nhà cửa và nơi làm việc gọn gàng, tránh vật cản gây vấp ngã.
• Sử dụng dụng cụ hỗ trợ phù hợp để với lấy đồ vật; không đứng lên ghế, bàn hoặc mặt bếp.
• Dùng gậy hoặc khung tập đi nếu gặp khó khăn khi di chuyển hoặc có nguy cơ té ngã cao.
• Tuân thủ nguyên tắc an toàn khi lao động, đặc biệt với các công việc cần giữ thăng bằng ở trên cao.

Bên cạnh đó, bạn hãy xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, bổ sung protein, chất béo tốt, vitamin, khoáng chất, nước và điện giải để tăng cường sức mạnh cơ bắp và độ dẻo dai. Đồng thời, duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên các khớp, hạn chế nguy cơ bong gân.

10. Câu hỏi thường gặp

Xoay quanh các vấn đề như nguyên nhân và cách chữa chân bị bong gân, tay hoặc vùng lưng bị bong gân, nhiều người vẫn còn một số băn khoăn như:

– Bong gân có thể tự khỏi không?

Với bong gân độ I, người bệnh có thể tự theo dõi và chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ, vì dây chằng thường có khả năng tự phục hồi. Tuy nhiên, ở độ II và III, khi dây chằng đã tổn thương nặng hoặc đứt hoàn toàn, cần được điều trị y tế.

– Mất bao lâu để hồi phục sau khi bị bong gân?

Thời gian hồi phục sau bong gân phụ thuộc vào vị trí khớp bị tổn thương và mức độ nghiêm trọng của chấn thương. Phần lớn các trường hợp sẽ cần vài tuần để hồi phục, còn bong gân nặng (độ III) có thể kéo dài vài tháng.

– Bị bong gân nên ăn gì và kiêng gì để giảm sưng nhanh hơn?

Khi bị bong gân, chế độ ăn uống hợp lý có thể hỗ trợ giảm sưng và thúc đẩy phục hồi mô tổn thương. Người bệnh nên tăng cường thực phẩm giàu protein (thịt, trứng, các loại đậu…), vitamin C (cam, quýt, kiwi, dâu tây…), axit béo omega-3 và omega-6 (hạt óc chó, dầu hướng dương…) cùng canxi và vitamin D (trứng, tôm, cua, sữa…), thực phẩm giàu chất xơ (yến mạch, rau xanh…),…

Đồng thời, bạn cũng nên hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ, chiên xào, nước ngọt có gas, thực phẩm nhiều đường, rượu bia và các chất kích thích vì có thể làm tăng phản ứng viêm và kéo dài thời gian lành thương.

Bong gân là chấn thương có thể xảy ra ở bất kỳ khớp nào khi dây chằng bị kéo giãn hoặc rách do vận động quá mức. Việc nhận biết sớm nguyên nhân, triệu chứng, áp dụng sơ cứu đúng cách và thăm khám kịp thời khi bị bong gân sẽ hạn chế biến chứng tối đa. Hy vọng những chia sẻ trên giúp bạn có thêm thông tin hữu ích để chủ động bảo vệ hệ cơ xương khớp của mình trong sinh hoạt và vận động!

>> Xem thêm:

• Những cách phòng tránh chấn thương trong thể dục thể thao
• Các chấn thương thường gặp trong bóng đá và cách phòng ngừa
• Những chấn thương khi chạy bộ ai cũng có thể gặp phải