Theo Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học Quốc gia Hoa Kỳ, đau thần kinh tọa là tình trạng đau dọc theo dây thần kinh hông to, với tỷ lệ mắc bệnh hàng năm từ 1 – 5%. Cơn đau lan từ thắt lưng xuống mông, đùi và chân, kèm tê ngứa hoặc yếu cơ, giảm chức năng vận động và khả năng đi lại của người bệnh. Hiện nay, bệnh có thể chữa khỏi bằng các phương pháp bảo tồn như Trị liệu Thần kinh Cột sống (Chiropractic) và Vật lý trị liệu mà không cần phẫu thuật.
Theo Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học Quốc gia Hoa Kỳ (NCBI), đau dây thần kinh tọa là bệnh khá phổ biến với tỷ lệ mắc bệnh hàng năm từ 1 – 5% (1). Nếu không được điều trị tận gốc, viêm dây thần kinh toạ có thể làm người bệnh bị suy giảm các chức năng vận động một cách nghiêm trọng. Tìm hiểu dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị trong bài viết với sự tham vấn y khoa từ Bác sĩ Erik W. Waardenburg – Hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực Trị liệu thần kinh cột sống, Phòng khám ACC.
1. Đau dây thần kinh tọa là gì?
Đau thần kinh tọa (tiếng Anh: Sciatica pain) là cảm giác đau dọc theo đường đi của dây thần kinh tọa. Cơn đau xuất phát từ cột sống thắt lưng, lan ra mặt ngoài đùi, mặt trước ngoài cẳng chân, mắt cá ngoài đến tận các ngón chân.
Dây thần kinh tọa (dây thần kinh hông to) là dây thần kinh kéo dài từ phần dưới thắt lưng đến tận các ngón chân. Chức năng chính của dây thần kinh tọa là chi phối vận động và cảm giác chi dưới.
Tùy theo vị trí tổn thương mà hướng lan của các cơn đau có thể khác nhau. Ví dụ, tổn thương rễ dây thần kinh L4 chỉ đau đến khoeo chân, nhưng nếu tổn thương rễ L5 có thể đau từ mu bàn chân lan đến lòng bàn chân và tận hết ở ngón út.
2. Dấu hiệu đau thần kinh tọa là như thế nào? Các triệu chứng bệnh đau dây thần kinh tọa phổ biến
Khi bị chèn dây thần kinh tọa, bệnh nhân sẽ có biểu hiện như đau thắt lưng, có thể kèm theo cảm giác nóng, ngứa ran ở khu vực bị đau. Cụ thể:
- Đau thắt lưng, lan dọc xuống chân theo đường đi của dây thần kinh tọa. Chưa kể nó còn có khả năng gây đau dây thần kinh lưng thấp đến mông và mặt sau của đùi, bắp chân.
- Cơn đau có thể xuất hiện đột ngột hoặc đau âm ỉ, tăng lên khi người bệnh vận động quá sức, thay đổi tư thế, ho, hắt hơi. Đôi khi người bệnh đau thần kinh tọa cảm thấy như một cú giật hoặc điện giật.
- Ngoài triệu chứng viêm dây thần kinh toạ, người bệnh có thể kèm theo cảm giác tê nóng, ngứa ran, đau rát bỏng hoặc kiến bò ở các khu vực bị đau. Một số trường hợp có thể bị đau dây thần kinh tọa ở mông hoặc đau dây thần kinh tọa chân trái/ chân phải kèm yếu cơ.
3. Nguyên nhân đau thần kinh tọa là gì?
Theo thông tin từ PubMed Central (PMC) – kho lưu trữ miễn phí các bài báo thuộc lĩnh vực y sinh học và khoa học sự sống (thuộc Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ), trong khoảng 90% trường hợp, đau thần kinh tọa là do thoát vị đĩa đệm gây chèn ép rễ thần kinh (2). Theo đó, khi đĩa đệm cột sống thoát ra khỏi vị trí bình thường, dây thần kinh tọa sẽ bị chèn ép dẫn tới cảm giác đau buốt. Điều này cũng xảy ra tương tự với những người bị gai cột sống, hẹp ống sống, có khối u hoặc nang nằm trên cột sống. (3)
Ngoài các nguyên nhân đau dây thần kinh tọa trên, một số yếu tố nguy cơ cũng có thể làm tăng khả năng gặp phải tình trạng này, bao gồm:
- Tuổi tác: Những người trong độ tuổi từ 30 đến 50 thường có nguy cơ cao bị thần kinh tọa do sự thoái hóa tự nhiên của cột sống theo thời gian.
- Thừa cân, béo phì: Tăng cân có thể gây áp lực lên cột sống và đĩa đệm, làm tăng nguy cơ chèn dây thần kinh tọa. Điều này có nghĩa là bạn dễ bị đau thần kinh tọa khi mang thai hoặc bị thừa cân béo phì.
- Bệnh tiểu đường: Đây là bệnh lý có thể gây tổn thương dây thần kinh, trong đó có dây thần kinh tọa, từ đó làm khởi phát hoặc làm nặng thêm triệu chứng đau.
- Tính chất công việc: Nếu công việc đòi hỏi bạn phải khiêng nhấc vật nặng thường xuyên hoặc ngồi lâu ở một tư thế cũng có thể làm tổn thương đĩa đệm và gây ra đau, viêm dây thần kinh tọa.
4. Ai dễ mắc phải đau thần kinh tọa?
Sau khi đã biết nguyên nhân đau thần kinh tọa là gì, vậy đối tượng nào dễ mắc bệnh thần kinh tọa? Căn cứ vào nguyên nhân và yếu tố nguy cơ kể trên, một số đối tượng sau có nguy cơ bị đau, viêm thần kinh tọa hơn gồm: Người lớn tuổi, nhân viên văn phòng, lao động nặng,…
- Người cao tuổi, người mắc bệnh nền (tiểu đường).
- Người làm việc văn phòng, ít vận động, ngồi sai tư thế trong thời gian dài… rất dễ bị căng cơ, lệch cột sống hoặc thoát vị đĩa đệm vùng thắt lưng. Lâu dần, các vấn đề này có thể gây chèn ép dây thần kinh cơ bì, dẫn đến đau lan từ lưng xuống chân.
- Những người thường xuyên mang vác vật nặng, cúi – xoay người sai cách hoặc thực hiện các động tác lặp đi lặp lại trong công việc (như công nhân, bốc vác, nông dân…).
- Phụ nữ mang thai cũng có khả năng bị bệnh thần kinh tọa, do trọng lượng của thai nhi đè lên dây thần kinh khi ngồi hoặc khi co thắt chân.
5. Đau dây thần kinh tọa có nguy hiểm không?
Viêm dây thần kinh tọa là bệnh không gây nguy hiểm đến tính mạng người bệnh. Tuy nhiên, những biến chứng đau thần kinh tọa gây nhiều khó chịu cho người bệnh và có thể gây suy giảm chức năng vận động.
Khi bị chèn dây thần kinh tọa, cơn đau có thể xuất hiện liên tục và kéo dài khiến chất lượng cuộc sống của người bệnh bị ảnh hưởng. Ngoài ra, nếu dây thần kinh bị chèn ép nghiêm trọng thì có thể ảnh hưởng đến hệ cơ, gây ra yếu và teo cơ, ví dụ như chứng thả bàn chân (tên gọi khác: tổn thương thần kinh mác, bàn chân rớt, foot drop). Tình trạng này khiến chân người bệnh thường xuyên bị tê và không thể đi lại bình thường.
Nguy hiểm hơn, bệnh đau dây thần kinh tọa có thể gây tổn thương dây thần kinh vĩnh viễn, từ đó dẫn đến mất cảm giác hoàn toàn ở chân.
6. Cách phân biệt đau thần kinh tọa với bệnh lý khác
Cơn đau do viêm dây thần kinh hông to gây ra thường bắt đầu từ vùng thắt lưng và lan dần xuống các chi dưới. Đồng thời, cơn đau cũng xuất hiện đột ngột và dữ dội, khác biệt so với thoát vị đĩa đệm và hội chứng cơ hình lê.
6.1. Phân biệt đau thần kinh tọa và thoát vị đĩa đệm
Viêm dây thần kinh toạ có thể là triệu chứng của thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng hoặc các bệnh lý khác. Người bệnh có thể cùng lúc mắc phải cả hai tình trạng thoát vị đĩa đệm và chèn dây thần kinh tọa. Tuy nhiên, có thể phân biệt đau thần kinh tọa và thoát vị đĩa đệm qua các điểm khác biệt sau:
- Cơn đau do thần kinh tọa xuất hiện theo đường đi của dây thần kinh tọa, kéo dài từ vùng thắt lưng lan xuống hông, mông và chân, kèm theo biểu hiện nóng rát kể cả khi nghỉ ngơi.
- Cơn đau do thoát vị đĩa đệm xuất hiện ở vùng thắt lưng ở cả hai bên cơ thể. Cơn đau âm ỉ hoặc dữ dội ở vùng thắt lưng và tăng dần khi gắng sức.
Những triệu chứng của bệnh thoát vị đĩa đệm gây nên các cơn đau nhức khó chịu, làm người bệnh mệt mỏi và khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày. Bài viết sau đây sẽ giúp bạn nhận biết sớm các dấu hiệu thoát vị đĩa đệm để thăm khám…
6.2. Phân biệt đau thần kinh tọa và hội chứng cơ hình lê
Cơn đau của thần kinh tọa và hội chứng cơ hình lê đều chạy dọc từ thắt lưng, lan xuống mông, bàn chân và ngón chân, gây tê nhức, ngứa ran một bên cơ thể. Tuy nhiên có thể phân biệt đau thần kinh tọa và hội chứng cơ hình lê (Piriformis) như sau:
- Cơn đau do thần kinh tọa thường dữ dội hơn cơn đau do hội chứng cơ hình lê, ảnh hưởng đến hoạt động và di chuyển của người bệnh.
- Cơn đau của hội chứng cơ hình lê thường không xuất hiện ở mặt ngoài đùi. Ngoài ra, cơn đau của hội chứng này có thể giảm đi khi người bệnh đi bộ hướng bàn chân ra ngoài do tư thế này giúp giảm sự bó chặt ở cơ hình lê.
7. Bệnh đau dây thần kinh tọa có chữa khỏi được không?
Đau thần kinh tọa có thể chữa khỏi nếu điều trị đúng nguyên nhân và đúng phương pháp. Được biết có khoảng 80 – 90% trường hợp bệnh thần kinh tọa đã khỏi bệnh bằng các phương pháp điều trị bảo tồn mà không cần phẫu thuật thần kinh tọa, một nửa trong số này hồi phục hoàn toàn trong vòng 6 tuần.
Nếu nhận thấy dấu hiệu đau dây thần kinh tọa, mời bạn liên hệ ACC để được chuyên gia thăm khám, đánh giá nguyên nhân và tình trạng vận động, từ đó tư vấn hướng chăm sóc phù hợp.
8. Các kỹ thuật chẩn đoán viêm dây thần kinh tọa
Để chẩn đoán tình trạng chèn dây thần kinh tọa, đầu tiên bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử kết hợp cùng kiểm tra vận động, sau đó chỉ định các xét nghiệm phù hợp. Chi tiết như sau:
8.1. Thăm khám với bác sĩ
Khi khám đau thần kinh tọa, trước tiên, bác sĩ sẽ hỏi về tiền sử bệnh lý và các triệu chứng gần đây của bạn để sàng lọc các nguy cơ. Điều này giúp bác sĩ quyết định có cần thực hiện thêm các phương pháp chẩn đoán khác để xác định tình trạng bệnh lý chính xác hơn.
8.2. Kiểm tra khả năng vận động
Phương pháp kiểm tra này giúp xác định mức độ, vị trí và nguyên nhân khiến bạn bị đau. Các động tác kiểm tra có thể bao gồm:
- Đi kiễng gót chân để kiểm tra sức mạnh của cơ bắp chân, đồng thời xem xét có bị đau thần kinh tọa chân trái hoặc đau dây thần kinh tọa chân phải không.
- Nâng chân thẳng để xác định chính xác các dây thần kinh bị ảnh hưởng và xác định xem bạn có gặp vấn đề về đĩa đệm hay không.
- Các động tác kéo căng và chuyển động khác để xác định cơn đau và kiểm tra độ linh hoạt lẫn sức mạnh của cơ.
8.3. Chẩn đoán hình ảnh
Để tăng mức độ tin cậy khi khám thần kinh tọa, nhất là với trường hợp đau thần kinh tọa mãn tính, bác sĩ sẽ đề nghị bạn thực hiện thêm các kiểm tra hình ảnh như:
- Chụp X-quang cột sống để kiểm tra vị trí của các đốt sống, gai xương.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) để xem hình ảnh chi tiết của đĩa đệm và các mô mềm bao quanh cột sống.
- Điện cơ đồ (EMG) để kiểm tra mức độ di chuyển của các xung điện qua dây thần kinh tọa và phản ứng của các cơ.
- Chụp tủy đồ để xác định xem đốt sống hoặc đĩa đệm có gây chèn ép tủy, từ đó gây ra cơn đau hay không.
9. Chữa viêm thần kinh tọa như thế nào? Phương pháp điều trị đau thần kinh tọa
Có rất nhiều cách chữa đau dây thần kinh tọa như dùng thuốc, phẫu thuật, trị liệu thần kinh cột sống, vật lý trị liệu,…Chi tiết cách điều trị thần kinh tọa như sau:
9.1. Dùng thuốc
Một số loại thuốc chống viêm để làm giảm các cơn đau do viêm dây thần kinh tọa gây ra như aspirin, ibuprofen và naproxen. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nguyên nhân đau thần kinh tọa có thể là do thoát vị đĩa đệm chèn ép dây thần kinh. Nếu chỉ sử dụng thuốc giảm đau chữa đau dây thần kinh tọa chỉ có tác dụng tạm thời, người bệnh không thể nào khỏi bệnh.
Hơn nữa, việc tự ý dùng thuốc chữa thần kinh tọa có thể gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng, ảnh hưởng gan, thận và dạ dày… Vì vậy, người bệnh cần được chẩn đoán chính xác nguyên nhân để tìm được cách chữa đau thần kinh tọa thích hợp.
9.2. Phẫu thuật
Phẫu thuật là dành cho bệnh nhân không đáp ứng với các cách trị đau thần kinh tọa khác hoặc xuất hiện các biến chứng như: cơ yếu đi đáng kể, mất khả năng kiểm soát ruột – bàng quang. Lúc này, bác sĩ sẽ loại bỏ nguyên nhân khiến dây thần kinh tọa bị chèn ép như gai cột sống, một phần đĩa đệm bị thoát vị, khối u…
9.3. Trị liệu thần kinh cột sống
Phương pháp này còn được biết đến với tên gọi Chiropractic, là một trong các cách chữa thần kinh tọa không dùng thuốc, không phẫu thuật theo tiêu chuẩn Mỹ. Theo đó, bác sĩ sẽ thực hiện nắn chỉnh bằng tay để đưa các đốt sống về đúng vị trí vốn có và giảm áp lực lên đĩa đệm. Nhờ đó, áp lực từ đĩa đệm lên dây thần kinh sẽ được giải phóng hiệu quả.
9.4. Vật lý trị liệu phục hồi chức năng
Các bài tập vật lý trị liệu có tác dụng điều chỉnh vị trí cột sống, tăng cường sức mạnh các cơ bắp hỗ trợ lưng và cải thiện tính linh hoạt các cơ. Điều này giúp phục hồi chức năng vận động của cơ-xương-khớp và ngăn ngừa bệnh tái phát trong tương lai.
10. Đau dây thần kinh tọa khám chữa bệnh ở đâu tốt?
Khi bị đau thần kinh tọa, người bệnh nên được đánh giá toàn diện nguyên nhân, mức độ ảnh hưởng đến dây thần kinh và khả năng vận động để xác định vấn đề thay vì chỉ tập trung kiểm soát triệu chứng.
Tại Hệ thống Phòng khám Chuyên khoa Trị liệu Thần kinh Cột sống Hoa Kỳ (ACC) – thành viên Tập đoàn FV, đội ngũ bác sĩ quốc tế giàu kinh nghiệm thực hiện thăm khám và đánh giá tình trạng cột sống, triệu chứng cũng như chức năng vận động. Dựa trên kết quả đánh giá, bác sĩ xác định nguyên nhân và xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa phù hợp với tình trạng và nhu cầu vận động của từng người bệnh.
Tùy nguyên nhân và mức độ đau thần kinh tọa, phác đồ có thể kết hợp Trị liệu Thần kinh Cột sống (Chiropractic), Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng và các bài tập vận động chuyên biệt, với sự hỗ trợ của hệ thống trang thiết bị hiện đại, toàn diện. Mục tiêu của quá trình điều trị không chỉ là kiểm soát triệu chứng mà còn hướng đến phục hồi chức năng vận động, giúp người bệnh từng bước trở lại các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
Điển hình là trường hợp cô Nụ bị phình đĩa đệm L1-S1, trượt đốt sống L4 nghiêm trọng, kèm tê yếu chi dưới và không cải thiện sau nhiều phương pháp điều trị. Sau thăm khám, bác sĩ Erik W. Waardenburg chỉ định kết hợp Trị liệu Thần kinh Cột sống, Vật lý trị liệu và thiết bị máy móc phù hợp với tình trạng của cô.
Sau một tuần điều trị, tình trạng đau, tê và buốt ở chân của cô Nụ thuyên giảm rõ rệt. Cô chia sẻ: “Ngay từ buổi đầu tiên cô đã thích rồi, ngày đầu đã giảm cơn đau. Sau 1 tuần thì cô thấy nhẹ chân, không bị tê, không bị đau, không bị buốt nữa”.
Với hơn 20 năm tiên phong Chiropractic tại Việt Nam, ACC theo đuổi định hướng chuyên sâu về chuyển động, từ đánh giá nguyên nhân, lựa chọn phương pháp phù hợp đến đồng hành trong quá trình phục hồi. Đây cũng là nền tảng để ACC theo đuổi vai trò Chuyên gia chuyển động – hướng đến phục hồi chuyển động, sống trọn khoảnh khắc.
Nếu đang gặp tình trạng đau thần kinh tọa, người bệnh có thể đến ACC để được chuyên gia đánh giá nguyên nhân và tình trạng vận động, từ đó tìm hướng điều trị phù hợp.
11. Làm sao để phòng ngừa đau dây thần kinh tọa?
Bạn thường xuyên áp dụng các biện pháp sau sẽ giúp giảm khả năng bị đau thần kinh tọa: điều chỉnh tư thế làm việc, xây dựng chế độ ăn dinh dưỡng, tập thể dục đều đặn,… Cụ thể:
- Điều chỉnh tư thế ngồi phù hợp như lựa chọn ghế ngồi có hỗ trợ lưng dưới, tay vịn và chân đế chắc chắn, xoay được.
- Hạn chế mang vác vật nặng quá sức, giữ lưng thẳng, tránh gập lưng khi nhấc vật nặng.
- Hạn chế ngồi lâu trong thời gian dài, nên đứng dậy và đi lại nhẹ nhàng sau mỗi 30–45 phút ngồi liên tục.
- Sử dụng gối hỗ trợ thắt lưng khi ngồi hoặc nằm để giữ đúng đường cong sinh lý của cột sống.
- Massage nhẹ nhàng vùng lưng dưới và mông để giảm căng cơ và tăng độ linh hoạt.
- Tăng cường thực phẩm giàu canxi, vitamin D, omega-3, magie và collagen để bảo vệ hệ xương khớp và giảm viêm.
- Tập thể dục, thể thao đều đặn.
Trên đây là những điều cần biết về chèn dây thần kinh tọa. Mặc dù là bệnh rất phổ biến nhưng bạn không nên chủ quan để tránh ảnh hưởng đến chất lượng sống. Thay vào đó, khi xuất hiện các dấu hiệu của đau dây thần kinh tọa, bạn nên thăm khám và điều trị tận gốc càng sớm càng tốt để tăng tỉ lệ hồi phục sức khỏe.
>> Xem thêm:
- Nguyên nhân gây đau thần kinh tọa khi lái xe đường dài
- Vì sao chứng đau thần kinh tọa trở nặng mỗi khi trời lạnh?
- Chữa đau thần kinh tọa ở đâu hiệu quả?
Bàn chân bẹt
